Szwajcarscy badacze sprawdzili w praktyce nowy marker, który wskazuje na przyjęcie GHB, czyli tzw. tabletki gwałtu, także wtedy, gdy sama substancja jest już w moczu nieuchwytna. Wyniki analizy ponad 2,4 tys. próbek z rzeczywistych spraw kryminalistycznych opublikowano w czasopiśmie „Drug Testing and Analysis”.
Dlaczego GHB tak trudno udowodnić
Kwas gamma-hydroksymasłowy (GHB) bywa używany rekreacyjnie, ale także podawany potajemnie, by pozbawić ofiarę przytomności. Skutkiem mogą być zaburzenia świadomości i luki w pamięci. Dowodzenie jego użycia jest w medycynie sądowej trudne: substancja szybko znika z organizmu, a standardowe okno wykrywalności wynosi około sześciu godzin we krwi i 12 godzin w moczu. Dodatkowo GHB występuje naturalnie w małych ilościach w organizmie i może powstawać również po śmierci.
Na czym polega odkrycie
Zespół z Instytutu Medycyny Sądowej Uniwersytetu w Zurychu, kierowany przez Andreę Steuer, wskazał w 2021 roku związek nazwany GHB-pentozą. To połączenie GHB z cukrem, prawdopodobnie rybozą, choć dokładna budowa chemiczna nie została jeszcze ustalona. W przeciwieństwie do samego GHB marker ten dłużej utrzymuje się w moczu. Badanie opublikowane w 2025 roku wykazało, że można go wykryć nawet do trzech dni po przyjęciu GHB.
Teraz naukowcy sprawdzili, czy sprawdza się to w warunkach codziennej pracy laboratoriów. Przeanalizowali 2414 zanonimizowanych próbek moczu z prawdziwych spraw z lat 2024–2026, używając dwóch niezależnych metod spektrometrii mas. GHB-pentozę znaleziono we wszystkich 21 próbkach od osób żyjących, w których wykryto GHB.
Przypadki poniżej progu i badanie zgonów
Szczególnie ważnych było 14 próbek, w których poziom GHB był poniżej progu testu, ale GHB-pentoza nadal była obecna. W ośmiu z nich okoliczności sprawy potwierdzały podejrzenie wcześniejszego przyjęcia lub podania GHB. Wśród nich były trzy podejrzenia przestępstw: dwa rozboje i jedna domniemana napaść seksualna, a próbki pobrano 13–16 godzin po zdarzeniu.
Marker może pomóc także w badaniu zgonów. Wygląda na to, że GHB-pentoza powstaje dopiero po przyjęciu substancji. W 20 próbkach pobranych od zmarłych znaleziono podwyższone GHB, ale bez GHB-pentozy; w czterech kolejnych obecne były obie substancje. Do tej kwestii potrzebne są jednak dalsze badania.
- marker wykrywano dwiema metodami stosowanymi w toksykologii sądowej,
- można go włączyć do istniejących procedur laboratoryjnych,
- nie ma jeszcze komercyjnie dostępnego wzorca referencyjnego.
Zespół w Zurychu bada już GHB-pentozę rutynowo, gdy istnieje podejrzenie podania GHB. Autorzy podkreślają jednak, że wyniki nie pozwalają jeszcze wyciągać ostatecznych wniosków o rzetelności diagnostycznej ani o maksymalnym czasie wykrywalności w konkretnym przypadku. Wyniki laboratoryjne trzeba zawsze oceniać razem z okolicznościami sprawy. Jak powiedziała Andrea Steuer: „Wyniki to pierwsza wskazówka z praktyki sądowej, że GHB-pentoza pozostaje wykrywalna dłużej niż samo GHB”.
Co to oznacza dla czytelnika w Polsce
Na razie to wynik badań z jednego ośrodka w Szwajcarii i nic nie wskazuje, by polskie laboratoria już stosowały takie oznaczenia. Brak wzorca referencyjnego może dodatkowo opóźnić wdrożenie. W praktyce kluczowa pozostaje szybkość: jeśli ktoś podejrzewa, że został odurzony bez swojej wiedzy, powinien jak najszybciej zgłosić się na policję lub do placówki medycznej i oddać próbki do badania. Nowy marker może w przyszłości zwiększyć szanse na potwierdzenie przypadków zgłaszanych z opóźnieniem, ale nie zastępuje szybkiej reakcji.
Źródło: Medical Xpress – „New biomarker may extend detection window for date-rape drug GHB”
